In de westerse esthetica overstijgt het kunstwerk als resultaat van het bewust gebruik van vaardigheden en creatieve verbeelding het louter functionele, met uitzondering van de bouwkunst en bouwkunde (architectuur) waar functionaliteit een eerste vereiste is. Elke opvatting van kunst is echter cultuurspecifiek en tijdgebonden. Van vrijwel elke cultuur zijn voorwerpen bekend die zich onderscheiden van ‘gewone’ objecten doordat er in het algemeen een hogere esthetische waarde aan wordt toegeschreven. Dergelijke objecten hebben soms niet-esthetische – ceremoniële of religieuze of propagandistische – functies, en soms niet. Ook binnen eenzelfde cultuur kunnen opvattingen over kunst evolueren: er ontstaan nieuwe genres en er ontwikkelen zich andere kunstvormen, Er bestaat geen algemeen geaccepteerde definitie van kunst. Wat wel en niet onder 'kunst' wordt verstaan is onderwerp van voortdurende discussie.
Traditionele definities vallen te onderscheiden in representatieve of mimetische definities, expressieve definities en formalistische definities, die kunstwerken beoordelen op hun figuratieve, expressieve en formele eigenschappen.
Een van de oudste beschouwingen over kunst is die van Plato, die in de Staat het kunstwerk typeert als mimetisch, ‘slechts’ een nabootsing van de werkelijkheid (en dus inferieur). Ook andere invloedrijke filosofen zoals Arthur Schopenhauer en Friedrich Nietzsche hebben zich beziggehouden met kunstbeschouwing.
Conventionele definities kwamen in de twintigste eeuw onder druk door de opkomst van kunstwerken die sterk afweken van alle voorgaande kunstwerken. Avant-garde werken zoals de 'Fontein' van Marcel Duchamp. Het scepticisme over de mogelijkheid en de waarde van een definitie van kunst leidde sinds de jaren 1950 tot een discussie binnen de esthetiek die nog steeds gaande is.
Enkele uitspraken over kunst:
Immanuel Kant definieert in zijn Kritik der Urteilskraft (1790) een kunstwerk als "Een soort voorstelling die zichzelf tot doel heeft, maar niettemin de mentale beoefening van sociale communicatie bevordert.'
Lev Tolstoj: "Kunst is een manier om mensen te verbinden, door middel van gedeelde gevoelens, onmisbaar voor het welzijn van individuen en de mensheid."
Francis Ford Coppola: "Risico is het bepalende element van kunst. Als je geen risico neemt, hoe kan je dan iets moois maken wat nog nooit eerder is vertoond? Het is als een baby verwachten zonder seks te hebben. Je moet risico's nemen."
Gezien vanuit de maker of de waarnemer
Kunst kan bekeken worden vanuit de maker of de waarnemer. Vanuit de maker gezien gaat kunst om het uitdrukken van ideeën of gevoelens middels een scheppende activiteit. Gezien vanuit de waarnemer is kunst een schepping die een gevoel of verbeelding oproept. Vaak doet kunst een beroep op het menselijk gevoel voor esthetiek, maar kan daar soms ook op schokkende wijze afstand van doen. De waarnemer kan via kunst even ontsnappen uit zijn dagelijkse realiteit, en worden meegenomen naar een door die kunstenaar gecreëerde wereld, of anders om de dagelijkse realiteit vanuit een ander perspectief te ervaren.
Kunst als ambacht
Een vroege betekenis van het woord 'kunst' is kunde of ambacht. Vele huidige kunstvormen zijn begonnen als ambacht, zoals schilderen, pottenbakken en glasblazen. Als bijvoorbeeld een mandenmaker slechts de bedoeling heeft een mand te maken die goederen kan bevatten, gaat het om kunde. Hij is dan wellicht een bekwaam ambachtsman. Maar als hij die mand een zo fraai mogelijke, unieke vorm tracht te geven, met de bedoeling een sierlijk object te vervaardigen, dat gaat het om kunst. Het creëren van opzichzelfstaande werken (dus geen massaproductie) is lang een voorwaarde geweest om iets kunst te noemen. Door moderne technieken is dit sinds de jaren 80 minder belangrijk geworden. Tegenwoordig kennen we kunst in veel verschillende, digitale vormen. Foto's, films, muziek en zelfs online websites kunnen tegenwoordig tot kunst gerekend worden.
Geschiedenis
Kunst met de bedoeling en betekenis zoals we die tegenwoordig in het Westen kennen is pas ontstaan in de periode van de renaissance. Voor die tijd werd kunst niet gezien als een individuele expressie maar als een middel om vorm te geven aan religieuze symbolen en vertellingen. Kunstenaars zoals beeldhouwers, kunstschilders en houtsnijders, werden tot het einde van de middeleeuwen gezien als een bijzondere elite onder de ambachtslieden. Zij werkten meestal in opdracht van de kerkelijke machthebbers, of rijke families en maakten bijvoorbeeld een beeldhouwwerk of plafondschildering. Het signeren van een kunstwerk als bevestiging van het individuele kunstenaarschap zoals we dat nu kennen was in die tijd ongebruikelijk. De oudste vormen van kunst dateren van 22.000 voor Christus en hadden waarschijnlijk een sterk religieuze of symbolische betekenis en werden bijvoorbeeld gebruikt binnen de context van een ritueel. Een voorbeeld is de Venus van Willendorf. Latere vormen van kunst (muziek, dans, theater, en tekenen/schilderen) werden gemaakt ter ere van een bijzondere gebeurtenis, zoals een huwelijk of een troonopvolging.
Het waardeoordeel van de toeschouwer
De manier waarop de toeschouwer het kunstwerk beschouwt en welke reactie het uitlokt bij zijn publiek en critici noemen we ook de receptie.
Een kunstenaar getuigt in zijn werk soms van zijn persoonlijke mening of zijn gevoelens. Kunst spreekt vaak een eigen taal, die verstaan kan worden door degenen die het kunstwerk beschouwen. Toch hoeft het niet per se de bedoeling van een kunstwerk te zijn dat de toeschouwer onmiddellijk begrijpt welke persoonlijke expressie de kunstenaar in zijn werk legde.
Actuele kunst kan voor het publiek soms in eerste instantie moeilijk te begrijpen zijn omdat een vernieuwend kunstenaar iets uitdrukt waarvoor vaak nog geen vergelijkingsmateriaal bestaat
Kenmerken van kunst
Verbeelding en gevoel: Kunst komt voort uit gedachten en emoties, en roept ook weer gevoelens of gedachten op bij de toeschouwer.
Vakmanschap: Er is techniek of vaardigheid voor nodig om het vorm te geven.
Meer dan functie: Een kunstwerk overstijgt doorgaans het puur nuttige of alledaagse.
Beeldende kunst
Schilderkunst en tekenkunst
Al de vroegste mens gebruikte kleuren om in rotswanden afbeeldingen te maken van de wereld om hem heen. In later tijden is de teken- en schilderkunst geëvolueerd tot een ontzettend brede kunstvorm, met uitingen in vele vormen. Van figuratief (“je ziet wat het is”) tot abstract (“je voelt en ervaart wat het zou kunnen zijn”). Uit de schilderkunst zijn andere kunstvormen ontstaan, waartoe bijvoorbeeld de mengvorm van tekening en tekst, de strip, behoort. Veel andere kunstvormen zijn terug te voeren op de schilderkunst: borduurwerk is
bijvoorbeeld een vorm die in plaats van verf garen neemt.
Fotografie
Grafiek
Beeldhouwkunst
De beeldhouwkunst omvat een grote verscheidenheid aan kunstuitingen, van niet alleen praktische gebruiksvoorwerpen als potten en bekers tot installaties op stadspleinen en langs snelwegen, die soms zelfs kunnen bewegen. Tussen beeldhouwkunst en schilderkunst is een grote band te zien. Ook hier is sprake van figuratieve kunst en abstracte kunst. Een groot verschil is dat beeldhouwkunst ook in praktische voorwerpen terug te vinden is (hoewel ook schilderkunst afgebeeld wordt op koekblikken en dergelijke, en als muurschildering onderdeel van de architectuur kan uitmaken).
Moderne media
Onder moderne media vallen kunstvormen als videokunst, audiovisuele installaties, digitale media. Ook wel multimedia of nieuwe media genoemd.
Toegepaste kunst
Hiertoe behoort het domein van de architectuur, design, edelsmeedkunst, mode, textiel, etc.
Architectuur is de kunst en wetenschap van het ontwerpen van de gebouwde omgeving, inclusief landschappen, steden, gebouwen en interieurs. Soms wordt architectuur ook 'bouwkunst' genoemd.
Woordkunst en drama.
Door zijn lichaam en stem in te zetten in het uitbeelden van de wereld om hem heen én de wereld van de goden maakte de mens al een vroege vorm van theater. Tegelijkertijd ontstonden muziek en dans als kunstvormen, die vaak samengaan. Door de oude Grieken werd het theater tot volwassen kunstvorm gebracht, en nadat de Romeinen het van de Grieken overgenomen hadden, en later hadden laten doodbloeden, ontstonden in de vroege middeleeuwen weer nieuwe vormen van theater. Eerst in de kerk, later voor de deur van de kerk, en nog later ver van de kerk vandaan. Tegenwoordig wordt theater vooral op speciaal daarvoor gemaakte locaties gebracht. Ook bij deze kunst wordt verschil gemaakt tussen realistisch en abstract theater.
Podiumkunsten zoals:
Filmkunst
De filmkunst of cinematografie is een kunstvorm die niet altijd tot de kunst wordt gerekend omdat het amusement zou zijn en daarom onder de populaire (cultuur) zou vallen. De films die niet alleen zijn gemaakt voor amusement, maar die de toeschouwer tot denken aanzetten en meer doen dan alleen vermaken worden wel tot de kunst gerekend. Zulke artistieke films worden over het algemeen zelden vertoond in grote bioscopen maar vaker in de wat kleinere filmhuizen. Kleinkunst en Film (cinematografie)
Muziek
Net als theater vindt muziek zijn oorsprong in de riten van primitieve volken. Langzaam leerde de mens om van de materialen om zich heen instrumenten te maken, die elk een ander geluid voortbrachten. Van holle boomstam tot drumstel, van rietje tot klarinet. Muziek heeft een enorme reikwijdte: de klassieke componisten die harmonisch componeerden, de trommels van de primitieve volkeren, de basdreun van moderne dance, de moderne klassieke componisten die atonale werken neerzetten.
Dans
Ook in dans is er de figuratieve en de abstracte vorm. Het ontstaan van dans gaat gelijk op met het ontstaan van het theater, waarbij je kunt zeggen dat er in de eerste vormen nauwelijks onderscheidt te maken is tussen dans en theater. Ook nu gebruiken dans en theater veel dezelfde manieren van opbouw van een werk, waarbij tegenwoordig zelfs vaak tekst te horen is in dans.
Mengkunst (Cross-over)
Het combineren van verschillende kunstvormen en disciplines noemt men soms cross-over. Ook het combineren van verschillende uitingen binnen een bepaalde kunstvorm (hiphop met klassieke muziek bijvoorbeeld) wordt cross-over genoemd. Al vanaf het begin van de kunsten worden er uitwisselingen en mengvormen gemaakt. Voorbeelden van mengkunst vindt men bij De Groep, die enerzijds figuratieve en abstracte kunst wilde combineren en anderzijds teken-/schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur. Een andere naam voor cross-over mengkunst is: eclecticisme. Dat staat voor het streven verschillende stijlelementen te versmelten tot iets nieuws.
Literatuur
Strip
Het stripverhaal is een gecombineerde kunstvorm, waarbij tekst en beeld samen een geheel vormen.
Tweedimensionale kunst (plat)
Schilderkunst: Het aanbrengen van verf, pigment of kleurstoffen op een ondergrond zoals canvas, hout of papier.
Tekenkunst: Het maken van lijnen en vlakken met materialen zoals potlood, houtskool, inkt of krijt.
Grafiek (prentkunst): Druktechnieken waarbij een afbeelding in oplage kan worden gereproduceerd, zoals etsen, houtsneden, lithografie en zeefdruk.
Fotografie: Het vastleggen van beelden met behulp van licht en een camera, zowel analoog als digitaal.
Collage en assemblage: Het samenvoegen van verschillende materialen (zoals papierknipsels of foto's) tot een nieuw tweedimensionaal geheel.
Driedimensionale kunst (ruimtelijk)
Beeldhouwkunst: Het driedimensionaal vormgeven van materialen door wegnemen (hakken in steen of hout) of opbouwen (boetseren met klei, gieten in brons).
Installatiekunst: Ruimtelijke kunstwerken die vaak een hele kamer beslaan, waarbij de toeschouwer soms in het kunstwerk kan stappen.
Omgevingskunst (Land art): Kunstwerken die buiten in de natuur of de openbare ruimte worden gemaakt, vaak met natuurlijke materialen zoals aarde, stenen en planten.
Keramiek en glaskunst: Het ontwerpen en bakken van voorwerpen uit klei of het vormen van vloeibaar glas tot objecten.
Moderne, digitale en tijdgebonden kunst
Videokunst: Het gebruik van bewegend beeld en geluid als primair artistiek medium.
Digitale kunst: Kunstwerken die volledig digitaal zijn gemaakt, zoals computeranimaties, 3D-ontwerpen en AI-gegenereerde beelden.
Performance-art: Kunst waarbij de actie of het lichaam van de kunstenaar zelf centraal staat, vaak uitgevoerd voor een live publiek.
Toegepaste beeldende kunst
Architectuur: Het artistiek ontwerpen en vormgeven van gebouwen en de openbare ruimte.
Edelsmeedkunst: Het ontwerpen en maken van kunstzinnige sieraden en objecten uit edelmetalen.
Textielkunst: Het creatief verwerken van textiele materialen via weven, knopen, borduren of vilten tot wandkleden of objecten.
